Društvene teme > Umetnost i književnost

Narodne pesme

<< < (12/13) > >>

MarkoKg:
Hajdučka družina Starine Novaka

Tradicija o Starini Novaku predstavlja balkansku tradiciju u najboljem smislu te reči. U istorijskim izvorima nesumnjivo je utvrđeno postojanje Baba Novaka koji je četovao u Banatu za vreme Dugog rata, i u vojsci vlaškog vojvode Mihaja Hrabrog (Mihai Viteazul) u 16. veku[82]. Okrivljen za navodnu izdaju, skončao je tragično, kao i ustanak sam[83]. Istorijska interpretacija Novakove hajdučke biografije umnogome korespondira sa epskom poezijom. Savremeni istorijski izvori u životopisu vojskovođe Baba Novaka akcentuju tri osnovna događaja: njegovu epsku inicijaciju (prelazak preko zaleđenog Dunava sa 2000 hajduka kako bi se priključio vojsci vlaškog vojvode Mihaja Hrabrog i učestvovao u ratovima za ujedinjenje Vlaške, Transilvanije i Moldavije), herojsko držanje u bitkama (oko sela Kalugareni, u osvajanju gradova Trgovište, Bukurešt i Đurđu 1595. godine, u napadu na Sofiju u proleće 1596. godine, u bici kod sela Miraslaua 18. septembra 1600. godine[84]), kao i mučeničku smrt pod Klužom[85]. Novakovo četovanje predstavljeno je u uzvišenoj epskoj stilizaciji[86]. Iza strašne smrti Baba Novaka nazire se tipski lik oklevetanog junaka koji umire u strašnim mukama na lomači na trgu u Klužu 5. februara 1601. godine[87].
Kada je reč o istorijskom posredovanju u građenju epske biografije hajduka Novaka, najviše što se može dopustiti jeste kontaminovanje maglovitog kolektivnog sećanja na više istorijskih ličnosti iz različitih vremena i podneblja (veliki vojvoda Novak Grebostrek[88], cesar Novak iz 14. veka[89], narodna personifikacija “novog vizantijskog stratiote”[90], “lavoobrazni” hajduk Karaljuk/Novak iz Žitija despota Stefana Lazarevića s početka 15. veka, Novak Debeljak ili Novak Debelić o kome govore strani putopisci u 16. veku, Razbojnik iz manastira Svetog Đorđa u Temskoj[91], Baba Novak s kraja 16. veka, Novak kovač – tipski lik mačara u epskoj poeziji Srba[92]). Najmanje što se pak može pretpostaviti jeste to da su junačka preduzeća ovim junacima, pored smrti, morala doneti i pesničku slavu, baštinjenu u narodnim pesmama i predanjima, usmenoj reči koja je vremenom brisala granice i ujednačavala razlike. Tako je, iz laguma povesnih naslaga, šiknuo nezaustavljiv luk usmene reči, razgranavši se u rukavce nacionalnih motiva i tokova, maglovito pamteći opštebalkanske istorijske i etnografske obrise, iscrtavajući slavne i stare vizantijske toponime na novoj mapi porobljenog Balkana. U ovom procesu ključne su morale biti limitrofne oblasti između severoistočne Srbije, zapadne Bugarske i Rumunije, oko Podunavlja, odakle se legenda disperzivno širila u vremenu i prostoru. Epski život Starine Novaka i njegove hajdučke družine, međutim, ne odvija se na ovim prostorima. Pojedini toponimi se samo fragmentarno pominju u narodnim pesmama. Tradicijsko stanište hajdučke družine Starine Novaka je gora Romanija kod Sarajeva. Kojim putevima je tradicija o Novaku u 16. i 17. veku preneta na Romaniju, ako je uopšte tamo i prenošena, još uvek predstavlja otvoreno pitanje. Teza da je u tim vremenima Romanija postala “jedno od glavnih stecišta hajduka”, te da su na Novaka prenete i mnoge ranije hajdučke tradicije[93], pruža samo delimičan odgovor. Gora Romanija iz narodnih pesama ne upućuje ni na teren današnje Rumunije, poprište istorijske aktivnosti Baba Novaka – do lingvističkog izjednačavanja toponima Romanija i Rumunija nije moglo doći pre 19. veka[94]. Pre bi se mogla prihvatiti etimologija M. Stojanovića po kojoj je kolektivno pamćenje junaka i događaja sa područja vizantijske teme Trakija (Romanija) i klisure (teme) Strimona preneto, na osnovu jezičke sličnosti, na planinu u Bosni, što posredno pokazuju i očuvani toponimi u pesmama “Ženidba Grujice Novakovića” (Vuk, SNP III, br. 6) i “Nevjera ljube Grujičine" (Vuk, SNP III, br. 7).
Po Miodragu Stojanoviću, oko lika Novaka Debelića, “novog pobednika”, mogla se razviti snažna dijahronijska vertikala usmenog pevanja, koja je tekla od drevne zaboravljene srednjovekovne epike, na šta upućuju geografski i etnografski palimpsesti u očuvanim pesmama predvukovskih i vukovskih zapisa, sve do hajdučkih elemenata projektovanih u epski lik gorskog četobaše koji stoluje na planini Romaniji i podvizava se, u duhu vremena, na čelu i u zajedništvu sa svojom porodičnom hajdučkom družinom.
Naslojavanje motiva i sinkretičnost pevanja o Novaku u rasponu od drevnih legendi i, verovatno, zaboravljenih epskih pesama koje se korene u eposi pre Nemanjića i kosovske epopeje, sve do osnivanja nacionalnih država na Balkanu, onemogućuju bilo kakvo precizno situiranje Starine Novaka u krug hajdučkog pevanja 16. i 17. veka. Kontaminacija poetskog sećanja na legendarnog Novaka Debelića, koje potiče možda još iz perioda ranog srednjeg veka, sa poznijim pevanjem o hajdučkom harambaši koji četuje u planini Romaniji, rezultat je kontinuiranog procesa uopštavanja i transformacije, te predstavlja snažan izraz neprekinute vertikale usmenog epskog pevanja na Balkanu, koje je od mnogo veće starine nego što to mogu pokazati datumi beleženja pesama. Otuda su u krugu pevanja o Starini Novaku i njegovoj hajdučkoj družini, u odnosu na druge hajdučke družine, mitološki elementi najviše zastupljeni.
I oko epskog lika Grujice Novakovića, drugog invarijantnog člana Novakove hajdučke družine, istorija neumorno plete mrežu satkanu od činjenične građe. Tako se iz prašnih arhivskih izvora pomaljaju Grujica Žeravica[95], Grujica Milošev[96], Grujica Miloš Mali[97], Grujica Vuković[98] (to je onaj “morlak sa Zubaca” za čiju glavu su Dubrovčani raspisali ucenu od hiljadu dukata), kao i hajduk koji se pominje pod nadimkom Putto u dubrovačkim dokumentima iz 1664. godine. Salko Nazečić smatra da bi epskog Grujicu Novakovića ponajpre trebalo tražiti u spajanju dve ličnosti, hajduka Grujice Žeravice s jedne i “morlaka” Grujice Vukovića s druge strane[99].
Da se o deli-Radivoju, trećem ključnom članu hajdučko-porodične družine Starine Novaka, veoma rano pevalo u Dalmaciji, i to u vezi sa Novakom i Mijatom Tomićem, pokazuje nam “Pisma najposlidna od slavne Bosne” (br. 136) u Razgovoru ugodnom naroda slovinskoga Andrije Kačića Miošića (1756). Ukoliko se pojavljuje u pesmama, deli-Radivoje u družini po pravilu ima funkciju Novakovog brata/pobratima. Za razliku od Novaka i Grujice, ime deli-Radivoja se u ravni nomenklature, po mehanizmu alternacije zasnovane na zvukovnom podudaranju, veoma lako zamenjuje drugim varijetetima.
Poetski lik Starine Novaka zapravo je samo recidiv istorijskog prototipa (ime, oznaka starosti kao dominanta poetske karakterizacije lika, antiturska borba). Čvrstom srodničkom vezom i kontrastnom karakterizacijom junaka markiran je odnos Starine Novaka (Debelić, Baba) i Grujice Novakovića (dijete, Novakov). Interakcija Novaka i Grujice počiva na nekoliko osnovnih opozitnih parova tradicionalne kulture (otac:sin, starost:mladost, mudrost:hrabrost, iskustvo:lepota)[100]. Atribucija Grujice Novakovića kao mladog i lepog junaka proističe iz Novakove veze sa vilom koja pripada starijem sloju usmenog pevanja. Kao izraz i posledica težnje za folklornom simetrijom u hajdučkoj družini Starine Novaka pojavljuje se i Grujičin brat, “dijete Tatomir”.
Sam početak Novakove epske biografije u skladu je sa njegovom dvostrukom prirodom srednjovekovnog junaka i gorskog hajduka[101]. U pesmi “Starina Novak i knez Bogosav” (Vuk, SNP III, br. 1) Novak se dovodi u vezu sa vladavinom despota Đurđa Brankovića i kulukom nametnutim prilikom zidanja Smedereva. Nije, međutim, samo Jerinin zulum razlog zbog kojeg se Starina Novak odmeće u hajduke. Mladoženja Turčin i njegova osionost su prisutni kako bi se naglasila nacionalna dimenzija odmetanja u hajduke i izvršilo relativno stabilno situiranje Starine Novaka u krug pesama koji mu po tradiciji pripada. U drugoj varijanti (Vuk, SNP VII, br. 33) očuvan je samo ovaj “hajdučki” elemenat.
U tematsko-motivskom krugu usmenog epskog pevanja koji je stvoren oko družine Starine Novaka ravnopravno su zastupljeni internacionalni i hajdučki motivi. Internacionalni motivi čiji su nosioci članovi hajdučke družine Starine Novaka jesu ženidba čoveka vilom (Bogišić, br. 39), ženidba junaka (Vuk, SNP III, br. 6), učešće u katalogu svatova (Erlangenski rukopis, br. 92, 188), sprečen incest između nepoznatih srodnika (Škarić, br. 10), nadmetanje prosilaca oko devojčine naklonosti (Vuk, SNP VII, br. 36), zavada braće i bratoubistvo (Erlangenski rukopis, br. 112; Tomazeo, br. 25), novelistički motiv prodaje junaka kao roba ženi (Bogišić, br. 107; Vuk, SNP III, br. 2), neverna ljuba (Erlangenski rukopis, br. 117; Vuk, SNP III br. 7), verna/neverna posestrima (Erlangenski rukopis, br. 150; Vuk, SNP III, br. 5), oslobađanje junaka iz tamnice (Pjevanija, br. 78; Živančević-Nedić, br. 4), stari epski motivi o izboru smrti i oslobađanju podvigom iz zarobljeništva (Erlangenski rukopis, br. 67; Živančević-Nedić, br. 25), ukidanje svadbarine (Vuk, SNP III, br. 5). Pored ovih, beležimo i tipične hajdučke motive, kao što su odmetanje u hajduke i okupljanje čete (Vuk, SNP III, br. 1; SNP, VII, br. 33), izbor harambaše i deoba družine, sa motivom "hajdučke sreće" (Erlangenski rukopis, br. 66; Vuk, SNP III, br. 3; Vuk, SNP, IIIr, br. 2), gora proklinje hajduka (Erlangenski rukopis, br. 96), sukob oko podele plena (Bogišić, br. 106), popevanje kroz goru (Karanović, br. 262), smrt hajduka (Erlangenski rukopis, br. 96)[102].
Iz perspektive poetike žanrova, možemo reći da pesme o Novaku i Grujici gravitiraju ka epskim pesmama. Nisu retke, međutim, ni hajdučke balade niti lirske pesme (Erlangenski rukopis, br. 96; Živančević-Nedić, br. 5; Verković, br. 192). Mitoloških elemenata ima osobito u predvukovskim zapisima i u rumunskoj narodnoj poeziji. U rumunskoj epici zadržali su se drevni sadržaji o sukobu Novaka sa ženskim mitskim bićima[103]. Novakovo poreklo izvodi se iz veze sa vilom. U srpskoj epskoj poeziji takođe se opeva veza čoveka i vile. Na arhaičnu osnovu epskog lika Starine Novaka posredno ukazuje nomenklatura (Novak), atribucija (epiteti “Starina” i “Debelić”), opis (Novakovo ruho u pesmi “Ženidba Grujice Novakovića”), prebivalište (“Novakova pećina”), formule (formula glasa od čije jačine opada lišće sa drveća)[104].
Novakovi prijatelji i pobratimi, kao i članovi njegove hajdučke družine, prikazani su veoma uopšteno, u atribuciji koja ne odaje više od njihovog socijalnog statusa i sižejne funkcije: Boroje i Sredoje (Vuk, SNP III, br. 6), knez Milutin (Vuk, SNP III, br. 5), knez Bogosav (Vuk, SNP III, br. 1)[105].
Protivnici članova Novakove hajdučke družine mogu se tipološki razvrstati na osnovu dva ustaljena merila. Po kriterijumu realno:fantastično izdvajaju se dvoboji i megdani sa realnim i mitskim/polumitskim junacima. Po kriterijumu opšte:pojedinačno protivnici mogu biti kolektivni ili individualni likovi. U mlađem sloju epskog pevanja Starina Novak se dovodi u vezu i sa poznatim muslimanskim junacima (MH VIII, br. 15; Pjevanija, br. 149).
Katalozi prijatelja i protivnika Starine Novaka predstavljaju dobar primer epske deistorizacije i tipizacije, pri čemu je proces transformacije i uopštavanja najuočljiviji u ravni nomenklature. Ako se i pamte stari sadržaji, imena junaka su očito rezultat poznijeg naslojavanja.
Atributi Starine Novaka, pored istorijskog i mitskog hronotopa, upućuju i na običajne norme patrijarhalne zajednice, budući da pojam starosti u tradicionalnoj kulturi formulativno podrazumeva iskustvo, staloženost, čestitost, vrlinu[106]. U krugu pevanja o hajducima najstariji i najiskusniji pripadnik družine vrši i regulativnu funkciju unutar zajednice. On vodi računa o tome da se ciklusi hajdučke aktivnosti i mirovanja pravilno smenjuju; da se neverni jataci i pobratimi pravedno kazne, a lojalni nagrade; da unutar čete vladaju red i harmonija. Takođe se stara o raspodeli plena, posebno blaga i oružja.
Pevanje o ukrajinskim opriškima i o rumunskim hajducima na najbolji način pokazuje do koje mere je usmena tradicija o hajdučkoj družini Starine Novaka natkrilila etničke i geografske granice na Balkanu te postala opštebalkanskom svojinom. Uočljive su tipološke sličnosti, kao što je istovetno slikanje razloga odlaska Starine Novaka u hajduke/opriške, bogato ruho i oružje, svesna idealizacija hajduka, postavljanje oštre distinktivne linije između hajduka i razbojnika, običajni kodeks pobratimstva, provera hrabrosti kao uslov primanja u četu, imperativ izvlačenja ranjenoga ili ubijenog druga iz boja, veza sa natprirodnim bićima koja se koreni u mitu, borba sa Arapinom, hiperbolizacija snage hajduka, isticanje njihove lepote[107].
U makedonskoj i u bugarskoj usmenoj poeziji Starina Novak je prevashodno junak “starijih vremena”. Pojavljuje se najčešće u vezi sa Kraljevićem Markom. Karakteristično je njegovo učešće u svatovskim povorkama, najčešće u funkciji kuma koji spasava nevestu od mnogovrsnih opasnosti koje joj prete dok je kultno nečista tokom svadbe kao obreda prelaza (Šapkarev, III, br. 485). Karakterizacija se vrši u skladu sa srednjovekovnim obrascima – junak je ovenčan krunom i žezlom, oružan sabljom i buzdovanom (Miladinovci, br. 143, Kačanovski, br. 164).
Najupečatljiviji opis Starine Novaka dat je u pesmi “Ženidba Gruice Novakovića” (Vuk, SNP III, br. 6). Novak je ovde odeven u strašnu odoru. Na glavi ima “kapu vučetinu”, na plećima "kožuh od međeda", za kapom “krilo od labuda”. Zoomorfna maska koju on nosi može se dovesti u vezu sa mitskim prototipom. Medved i vuk iz aspekta simboličkog statusa životinja (zoomorfni kod) predstavljaju životinje koje su najbliže čoveku[108]. Za izgled Starine Novaka u ovoj pesmi ilustrativan je, međutim, i istorijski prototip. Lako je uočiti tipološku sličnost između odeće Starine Novaka i opisa jednog delije u Jedrenu koji nam ostavlja francuski putopisac Nikola de Nikole sa svojih putovanja po Turskoj u 16. veku.
“On je izgledao ovako. Donji deo njegove haljine i njegove duge i široke gaće, koje Turci nazivaju šalvarama, bili su od kože mladog medveda sa dlakom napolju. Ispod šalvara imao je cipele ili kratke čizme od žutog safijana, spreda šiljate, a pozadi veoma visoko, odozdo potkovane, okružene dugim i širokim mamuzama. Na glavi je imao kapu, načinjenu kao kod poljskih konjanika ili Đurđijanaca, koja mu je padala ka jednom ramenu. Ona je bila od pegave leopardove kože. Delija je na nju, na čelu, prikačio jedno široko orlovo krilo kako bi izgledao što strašnije. Dva druga krila bila su pričvršćena velikim pozlaćenim klincima na njegovom štitu koji je nosio sa strane, obesivši ga o pojas. Njegovo oružje bila je ćorda i jatagan, dok je u desnoj ruci držao buzdovan, tj. topuz, sa zlatnim perima. Međutim, nekoliko dana posle toga ovaj delija je krenuo iz Jedrena s vojskom koju je Ahmed-paša (onaj koji je, posle toga, po sultanovom naređenju, zadavljen u svom krevetu) vodio, umesto sultana, na Erdelj. Tada sam ga video na konju pokrivenom, umesto pokrovcem, čitavom kožom jednog velikog lava, koja je prednjim šapama bila pričvršćena na grudima konja dok su druge dve visile pozadi. Buzdovan mu je visio o zadnjem unkašu sedla. U desnoj ruci držao je koplje duge i šuplje drške, a vrha dobro zaoštrenog.”[109]
Da li je Novak ovde odeven u odeću turskog megdandžije[110], ili je karakterizacija nastala naslojavanjem mitskog i istorijskog hronotopa, pitanje je na koje se ne može dati definitivan odgovor. Čini se da se u karakterizaciji i atribuciji Novakovog epskog lika ne mogu zanemariti ni mitski ni istorijski elementi. Nijedan od ovih činilaca, međutim, ne opstaje samostalno u tradiciji. U pitanju je proces koji podrazumeva imanentno prisustvo epskog podteksta kadrog da aktivira celokupnu epsku biografiju popularnog junaka. Na delu je automatizam epske formule i mehanizam poistovećivanja kolektiva sa opevanim događajem ili junakom, proistekao iz estetike istovetnosti, kojim se ne žele dovesti u pitanje stil i afiniteti narodnog pevača, kao ni uticaj sredine, epohe i etnokulturnih elemenata podneblja u kome je određena varijanta zabeležena.

MarkoKg:
Hronotop

Prostor i vreme su svojevrsne “koordinantne ose epskog sveta”, tesno povezane sa sižejnom osnovicom konkretne pesme. Osa vremena se formira na tlu biografije glavnog junaka – “ona se zasniva na sadašnjosti – perspektiva budućnosti izostaje". Kategorija prošlosti se očituje u retrospektivi. Neprijatelj, po pravilu, nema ni prošlost ni budućnost – on je statičan i nepokretan u vremenu[133]. Vreme trajanja radnje hajdučke pesme zatvoreno je. „Nema vremena van događaja", kao što nema ni prostora van junaka. Vreme prati junakove podvige samo u jednom smeru[134]. U hajdučkim pesmama vrši se oštra polarizacija vremena u skladu sa cikličnim smenjivanjem perioda hajdukove epske aktivnosti i njegovog mirovanja kod jataka. Istorijsko vreme hajdučke epske pesme zatvoreno je i spolja i iznutra. U najopštijem smislu ono počiva na statičkom vremenu epohe[135], ali se realizuje kao konkretno sižejno vreme koje predstavlja jedan segment hajdukovog biografskog vremena, zasnovan na dinamici konkretnih uzročno-posledičnih odnosa u određenoj vremenskoj sekvenci[136].
Vreme u hajdučkim pesmama teče u etapama, što je uslovljeno istorijskom činjenicom da je život hajduka bio uključen u ciklično smenjivanje godišnjih doba. Đurđevdan i Mitrovdan su stožerne tačke koje markiraju ciklus unutar kojega se odvija epska aktivnost hajduka. Dok je glavni junak odsutan, ranjen ili bolestan, vreme je zaustavljeno, nikakvo kretanje ne postoji. Tek povratak junaka na scenu pokreće mehanizam epskog vremena. Opštekosmogonijski model, sazdan na opoziciji svoje:tuđe prostranstvo, koji se na nivou arhaičnog mišljenja i starih predstava o svetu shvata kao mitska opozicija, u hajdučkim pesmama postaje istorijska kategorija koja predstavlja izraz duboke nacionalne, verske i ljudske polarizacije[137].
Kada je reč o prostornom situiranju junaka, u ekspoziciji pesme karakteristično je statičko smeštanje junaka koji su okupljeni na rodnom tlu uoči izvršenja podviga. U pesmama o uskocima ekspozicija je najčešće kinetička – već u uvodnoj formuli iskazuje se pokret i dinamičko premeštanje junaka, najčešće u okviru čete (“mala se je četa podignula”), iz jednog mesta u drugo (“epski putopis”). Susret sa neprijateljem odvija se najčešće na tuđoj/nekada svojoj teritoriji, a pobeda i povratak u rodno prostranstvo predstavljaju izraz nacionalnog podviga. Hajdučka pesma se nalazi u raskoraku između realnog istorijskog (inicijalna pozicija) i željenog etnokulturnog prostora (finalna pozicija). Otmica devojke iz neprijateljske sredine, ili povratak sa plenom i robljem, predstavljaju simbolično pomirenje ove dve pozicije, izraz superiornog ovladavanja neprijateljskim etnokulturnim prostorom.
Prostor u epici postaje živ, sižejno aktivan onoga trenutka kada junak kroči na scenu[138]. A glavna scena hajdukove ljudske i istorijske drame, poprište njegovog epskog života je gora. Gora, kao rodno mesto hajduka, postaje veoma značajna tema hajdučkih pesama[139]. Tako u hajdučkim pesmama srećemo motiv hajdukovog proklinjanja planine (Vuk, SNP III, br. 73), motiv gore koja proklinje hajduka (Erlangenski rukopis, br. 96), motiv hajdukove zahvalnosti gori (Erlangenski rukopis, br. 180), ili oproštaja sa gorom, koji simbolično označava i oproštaj sa (epskim) životom.
Hajdučke pesme situiraju hajduke i uskoke u relativno stabilan topografski prostor, markiran šumama, naseljenim mestima, rekama i planinama. Hajdučka družina Starine Novaka tako četuje oko gore Romanije, Kostreš-harambašu zatičemo na Tijani planini, uskoci su aktivni od Senja ili Kotara do Udbine i Novog, a najviše oko Kunare i Papuče planine, stari Vujadin i njegova dva sina nalaze se u predelu oko Livna, hercegovačka i crnogorska brda utočište su družinama Baja Pivljanina, Limuna harambaše, Stanka Sočivice i drugih hajduka[140]. Zbirom ovih mikrotoponima dobijamo imaginarnu mapu hajdučkog pokreta na Balkanu, sa lokalitetima koji se baziraju prevashodno na istorijskom hronotopu. Ukoliko i dolazi do razmeštanja hajduka, u pitanju je “unutarlokalna” dislokacija, koja se odvija unutar istorijski određene i tradicijom utvrđene zone epskog prostranstva. “Vanlokalne” dislokacije junaka kao visokokvalitetna sižejnotvorna pomeranja u prostoru srećemo u internacionalnim sižejnim modelima. Tom prilikom hajduci gube istorijsku dimenziju junaka “srednjih vremena” i bivaju svedeni na ime, dovoljno slavno da se, postupkom anahronizama, spoji sa drugim najpopularnijim junacima jedne nacionalne zajednice u dijahronijskoj perspektivi, najčešće u epskim katalozima svatova ili podvižnika u bojevima.
U hajdučkim pesmama kretanje se odvija po horizontalnoj osi. Nema kretanja po vertikali. I retka natprirodna bića (vila, Arapin) kreću se linearno u prostoru. Trihotomna struktura sveta koja se u bajkama i epskim pesmama “starijih vremena” prostire na osi božanski – demonski – ljudski svet[141], u hajdučkim pesmama razlaže se na horizontalni epski prostor u kome čak ni gora ne poseduje materijalne kvalitete visine i neprobojnosti.

MarkoKg:
Formule i kompozicioni modeli

Kompozicija hajdučke pesme nastaje linearnim nizanjem događaja, motiva i epizoda. U ekspoziciji i finalnoj poziciji pesme smeštene su odgovarajuće spoljašnje opšte ili posebne formule, dok se unutar samog modela, na jakim mestima u “tekstu”, koriste unutrašnje (spojne) formule, koje povezuju segmente u celinu. Nadovezivanjem i ulančavanjam narativnih sekvenci dobija se stepenasta ili lančana kompozicija. Hajdučke pesme mogu biti zasnovane i na paralelizmu delova (krajiška epika). Pevač nastupa kao sveznajući narator koji ne učestvuje u samoj radnji, ali povremeno izlazi na scenu i komentariše postupke svojih junaka. Na linijama preokreta radnje koriste se “prebacivači” u vidu formula ili autorskih komentara. Izvođač u najopštijem smislu preklapa svoju početnu autorsku poziciju sa tačkom gledišta kolektiva koja se u svesti učesnika u usmenoj komunikaciji oblikuje kao “preventivna cenzura sredine” i povratno se učitava u “tekst”. Komentar naratora u hajdučkoj poeziji više je vezan za kontekst izvođenja nego za predmet pesme[142]. Naracija je data u trećem licu, epizode su pravolinijski poređane i predstavljene u uzročno-posledičnom sledu.
Kompozicioni model hajdučke pesme odlikuje se strogim oblikovnim principima, izgrađenim sistemom epskih formula i efikasnim epskim podtekstom[143]. Njegove osnovne karakteristike su zaokruženost i celovitost radnje, izbegavanje promene scene, pravolinijski hod naracije. U hajdučkim pesmama precizno su definisane inicijalne, unutrašnje i finalne formule, kao izraz težnje za što većom koncentracijom radnje. S druge strane imamo razvijenu tehniku epskog ponavljanja koja usporava epsku radnju, ali joj daje i karakter neophodne čvrstine i geometrijske kompozicione strogosti[144]. U odnosu na junačke pesme najstarijih vremena u kojima se mogu naći mitološko-fantastične predstave, u hajdučkim pesmama dolazi do redukovanja elemenata fantastike u prilog razvijanju psihološke i etičke motivacije junakovih postupaka. Hajdučke pesme dosledno prikazuju i postupke koji su neprihvatljivi sa etičkog stanovišta kolektiva, poput kolaboracije sa neprijateljem, izdajstva i kukavičluka, što je izraz jednog realističkog prosedea, ali ih po pravilu i osuđuju.
Težnja za redukovanjem naracije u hajdučkoj poeziji ispoljava se preko dva karakteristična kompoziciona modela. Prvi je model dijaloške pesme, koji se sastoji iz kratke ekspozicije i dijaloški oblikovane radnje (tehnika pitanja i odgovora)[145]. On je široko zastupljen u makedonskoj i bugarskoj hajdučkoj poeziji. Dijaloške pesme su, najčešće, lirske minijature, poetske introspekcije kojima se zadire u hajdukovu intimu. Rasklapa se iznutra hajdukov svet, problematizuju porodični odnosi, naglašava se njegova emocionalna vezanost za goru. Stvarni predmet epske poezije – hajdukova epska biografija, njegovi podvizi i, uopšte uzev, javna delatnost, ostaju po strani (Karavelov, br. 10).
Drugi je model ispovedne pesme[146] u kom se, naracijom u prvom licu, daje retrospektivna ispovest glavnog junaka. Ovakvu kompozicionu shemu najčešće razvijaju pesme u kojima junaci objašnjavaju razloge svoga odmetanja u hajduke (Vuk, SNP III, br. 1).
Motiv u epskoj poeziji ima modelirajuće kvalitete – pojava određenog motiva uslovljava, ili bar delimično utiče na siže. U tom smislu veoma je važan uvodni motiv. On ne samo da uvodi, već i markira junaka, čak ako ga i ne imenuje – u pitanju je epski junak, “i to junak određenog tipa"[147].
Kada je reč o ekspoziciji pesme, hajdučke pesme karakteriše izrazito prisustvo posebnih inicijalnih formula (M. Detelić), od kojih su najčešće: “knjigu piše” (Erlangenski rukopis, br. 17, 136; Vuk, SNP III, br. 20, 28, 29, 30, 34, 41, 42, 46, 55, 56, 66, 67, 69, 70); “vino pije” (Bogišić, br. 105, 106, 108, 111; Erlangenski rukopis, br. 63, 72, 76, 100, 106, 135; Vuk, SNP III, br. 18, 24, 26, 35, 36, 37, 43, 52, 53, 54, 58, 60, 61, 65, 77); “boga moli” (Vuk, SNP III, br. 44). Tu su i inicijalne formule za vreme, tipa: “Još od zore nema ni pomena” (Vuk, SNP III, br. 21); “Mili bože, čuda velikoga/ Kad se d’jeli sreća od nesreće” (Vuk, SNP III, br. 38, 78); “Još zorica ne zabijeljela/ Ni Danica lice pomolila” (Vuk, SNP III, br. 39, 47); “Ni zorice ni bijela danka” (Erlangenski rukopis, br. 81, 88, 89, 90), formule slovenske antiteze (Erlangenski rukopis, br. 80, 123, 163, 172; Vuk, SNP III, br. 32, 51, 74, 76), proročkog sna (Vuk, SNP III, br. 31), ženidbene uvodne formule (Vuk, SNP III, br. 73, 81, 82), ili formule tuženja junaka u tamnici (Erlangenski rukopis, br. 79, 82; Vuk, SNP III, br. 57, 64). Samo u pesmama “srednjih vremena” pojavljuje se inicijalna formula tipa "podigla se jedna četa mala". Ova semantički napregnuta formula predstavlja poetički signal kojim se markira žanr. Kada se u ekspoziciji pesme pojavi stih o podizanju čete, znamo da se radi o hajdučko-uskočkom načinu četovanja[148].
Finalne formule hajdučke poezije značajne su iz aspekta modelativne uloge koju ima početak i kraj umetničkog dela. Ovim formulama ostvaruje se kontekstualna veza etnokulturnog sveta epske pesme sa najopštijim kulturnim modelima zajednice[149]. Finalne formule nose oznaku o žanru, o celovitosti priče, o tipu sižea. One mogu imati i motivacionu funkciju:
Vita jelo, istina je ovo.
Nek’ su zdrave sve junačke glave!
(Erlangenski rukopis, br. 17)
Vita jelo, uzaman zelena,
A družino, uzaman vesela,
Nek su žive sve junačke glave
Koje dižu čete na krajinu!
(Vuk, SNP III, br. 26)
Komentari su najčešći u finalnoj poziciji, čime se zaokružuje poetski mikrokosmos i sugerišu elementi uređenosti epskog sveta koji pevač stvara.
Dobi blaga, vesela mu majka,
A uz blaga i bijela grada.
(Bogišić, br. 110)
To govori, a s dušom se bori,
To izusti, laku dušu pusti,
I umrije, žalosna mu majka.
Bog mu dao u raju naselje,
Nama, braćo, zdravlje i veselje!
(Vuk, SNP III, br. 31)
U autorskim komentarima u finalnoj poziciji pevač se može distancirati od događaja opevanih u pesmi, najčešće isticanjem razlike između izvođačkog vremena i vremena radnje:
Davno bilo, sad se spominjalo,
Kano Đurđev danak u godini,
Baš kó dobar junak u družini.
Tamo raslo klenje i jasenje,
Među nama zdravlje i veselje!
(Vuk, SNP III, br. 24.)
U funkciji privlačenja pažnje komentari se mogu javiti i u inicijalnoj poziciji, u vidu direktnog obraćanja pevača publici:
Stan’te malo da se poslušamo,
Od istine pjesmu da pjevamo.
(Vuk, SNP VII, br. 34)
“Smrt Senjanina Iva” predstavlja jedan od najboljih primera funkcionalne upotrebe formula u njihovom uzastopnom sledu, čime se sugeriše skladna kompozicija i kanališe dramski naboj radnje. Formula sna proširuje se na celokupni siže i upozorava „na shemu kompozicione podele"[150].

MarkoKg:
Hajduci-guslari

Poetsko obrazovanje u narodnoj književnosti pretpostavlja jedan dug i sveobuhvatan proces učenja i ovladavanja osnovnim poetičkim principima usmenog pesništva. Talentovanost pevača i kazivača očituje se u kreativnoj sposobnosti improvizacije tokom izvođenja određenog "teksta". I kada improvizuje, stvaralac-izvođač (“tvorec-ispolnitel'”) je sputan uzusima koje mu nameće tradicija. Svojim “računom od pjesama” Vuk je na najbolji način ukazao na kreativno prožimanje individualnih poetika, utemeljenih na dugotrajnom usmenom pesničkom obrazovanju, i tradicije, ovaploćene u zbiru načela koji obično zovemo estetikom istovetnosti. “Koji čovek zna pedeset različni pjesama (ako je za taj posao), njemu je lasno novu pjesmu spjevati”, pisao je Vuk. Čak i u kratkim lirskim tekstovima „mogu se sagledati pesničke individualnosti". Udeo pevača u završnoj obradi jedne teme „od velike je, čak presudne važnosti". To nam najbolje pokazuje Tešanova redakcija lika Marka Kraljevića u pesmama iz Vukove zbirke u poređenju sa epskom biografijom Marka Kraljevića u starijim zapisima. Ustanička epika Filipa Višnjića promoviše niz formalnih rešenja koja ukazuju na individualni princip, u skladu sa ideološkom koncepcijom Ustanka kao jednog od najvažnijih povesnih događaja čiji je nosilac srpski narod.
Hajduci predstavljaju važnu kariku u procesu spevavanja i prenošenja usmenog epskog nasleđa. “Pjesme junačke po narodu najviše raznose slijepci i putnici i hajduci", ističe Vuk. Stvaraoci hajdučke epike su najčešće sami hajduci, a zatim profesionalni pevači. U procesu spevavanja i prenošenja pesama uskoci i hajduci su važni koliko i slepi guslari. Opisujući događaje u kojima su neposredno učestvovali, ili su samo čuli za njih, hajduci vrše prvu redakciju pesme koja se zatim, ukoliko je tema od značaja, a pevač od vrednosti, emancipuje od izvornika i počinje vlastiti, samostalan život. Pevanje pesama na odmorištima i kod jataka, “radi svoga razgovora”, ali i kao specifično “sredstvo za propagandu”, snažno doprinosi potenciranju istorijske dimenzije hajdučkog pokreta. Pesme se prenose i oblikuju po uzoru na stariju epsku tradiciju. Pevači uvek iznova vrše redakciju postojeće teme na osnovu kriterijuma vlastitog umeća, poetskog obrazovanja i talenta, ali i potreba vremena i uticaja sredine u kojoj žive i stvaraju. Ne treba smetnuti sa uma da je većina pevača Vukovog doba posedovala hajdučko iskustvo u dovoljnoj meri da bi ga na tlu epske tradicije mogla uobličiti u snažan i autentičan pesnički iskaz. Dovoljno je setiti se Tešana Podrugovića, hajduka Stojana Lomovića, starca Milije Kolašinca, Sava Matova Martinovića i dr.

MarkoKg:
Komparativna perspektiva

Iako epska poezija izrasta na nacionalnom tlu, proučavanje uporednih pojava u njihovoj dinamici i istorijskom kretanju, ako se ne svodi na puko iznalaženje motivskih analogija i paralela, višestruko je koristan posao.
Među komparativnim istraživanjima srpskih narodnih pesama o hajducima u balkanskom kontekstu izdvaja se studija Miodraga Stojanovića Hajduci i klefti u narodnom pesništvu (Beograd 1984). Komparativnim istraživanjima srpske i bugarske hajdučke poezije u bugarskoj folkloristici najveći doprinos dale su Cvetana Romanska i Stefana Stojkova.
Komparativna perspektiva prilikom proučavanja jednog do te mere složenog društvenoistorijskog, sociološkog i kulturnog fenomena na Balkanu kao što je hajdučki pokret, jedina može da nam pruži sveobuhvatnu sliku i da valjane odgovore na pitanja o tematsko-motivskoj osnovi, poetičkim rešenjima, formulama i formulativnosti, varijantnosti, ideološkoj pozadini i antiturskom karakteru pesama o hajducima. Najdragocenijim će se ovaj postupak pokazati u ravni poetike žanrova usmene književnosti.
Kada se za junake pesama o hajducima i uskocima vežu poznati internacionalni motivi, i oni se vezuju za nove prostore, izmeštaju se iz rodnog tla i vremena, uklapaju u već formirane sižejne modele i kompozicione obrasce. Granice ovog procesa su Balkan. A Balkan, bar kada je o usmenoj poeziji reč, nije granica. Balkan je most. Trošan most, doduše, kao i sve što je sazdano od materije čovekove reči i sećanja, luk koji se stalno obnavlja u naporima da vekovno tragično istorijsko iskustvo naroda na ovim prostorima prevede na drugu stranu obale, u poeziju.

Navigacija

[0] Indeks poruka

[#] Sledeća strana

[*] Prethodna strana

Idi na punu verziju